Je mutte mar hoare wy ‘t seit: Dockumer tyd

Der is wintertyd en somertyd, we kinne un teugenwoardeche tyd en de ferleden tyd, mar nou is der ok Dockumer tyd! Helendal út Sjina, dat wel…
De Dokkumers Wytse Piersma en Feddy Vos wúden un eigen hurloazje make dat oans moaie stadsje ear andoët en wêrbij seit wurdde sil: ‘Wij magge bêst un bitsje groats weze op wêr’t wij wech komme!’ Un Dokkumer klokje foar echte Dokkumers dus. Se hewwe der toen un hele tyd over nadòcht en toen’t de tyd ryp war, is Feddy un tydsje naar Sjina gaan om alles te regelen: 100 nummerde hurloazjes met Dockumer tyd: dêr kinne jou noch krekt op tyd ut ouwe jaar met útsitte.

MEGANYSK staat der op de admiraalblauwe wizerplaat, mar ok de letters S.P.Q.D. en DOCKUM fansels; fandaar ok dat ’er Dockumer tyd út komt. Ut is un meganys hurloazje omdat der gyn leechlopende en miljeufersmearechende batterijen in sitte, mar jou mutte ut self fan tyd tot tyd opwinde; ut tikt dan ok su moai ouwerwets! Un tydsje leden liepen ouwe Dokkumers faak met su’n klokje an un groate sulveren ketting, krekt as hadden se de Granaet self in’e búse. Dat S.P.Q.D. is nòch út de Spaanse tyd: ‘Senaat en befolking fan Dockum’, mar in de stad seiden se toen faak: ‘Spaanse Pokken Quelle Dockum!’

Ut moaiste fyn ik noch wel de glazen achterkant! Kinst su moai in de tyd kike. Hoe’t ut klokje mar doartikt. Tyd flycht at je lol hewwe, mar tyd is ok geld, want ut kost wel un paar senten, al hewwe jou dan ok wat spesjaals.
‘De tyd houwt gyn skoft!’ sei Wytse bij de presentaasje fan syn nije klokje. Nou mar hope dat ’er gyn Dockumer kwartierke op sit… De tyd sil ut leare.

Wille jou reageare? Da ’s moai, mar in ut Dokkumers graach! Jou hewwe ien foardeel: der is nòch gyn faste nòrm foar ut Stads, dus skryf su at jou prate!
warner.b.banga@knid.nl

Deel dit bericht:

Je mutte mar hoare wy ‘t seit: ut peard fan Sinterklaas

Su waar, wij hewwe un reaksje kregen! In ut Dokkumers noch wel. Ik bin der kapot fan…
Ik docht dat der wel un paar onferdraachsame Cambuursupporters komme suden, mar Cambuur ferloor ok door de week; dus ut bleef stil. Mar toen kwam der un meeltsje fan Nutterd. Hij wu ok wel us un stukje skrive in ut Dokkumers en dat befyl su goed dat er mij un moai ferhaal opstuurde! Omdat Nutterd onbekend blive wil,doet er dat onder un pseudonym, mar ut is waarlek gebeurd:

Nutterd mut jim even un ferhaaltsje fertelle over ut peard van Sinterklaas. Hij hoopt wel dat de kynders naar bêd binne, want ut is nochal un raar ferhaal. Nutterd is namelek un goeie kammeraad van Sinterklaas in Drachten. Dy komt dêr al 25 jaar bij de intocht as Sinterklaas binnen. Mar hij hèt un probleem: hij is skitene benoud foar pearden. Dus de manege soekt altiten un hartstikke rustege schimmel út. Dan nòch even foar die tyd proefride op dat peard. Su ging ut al jaren, mar ut war altiten weer un striid.

Un paar jaar leden war ut wear su fer: proefride. Goait dat peard him der niet af? Nou de rapen waren gaar! Ik gaan niet mear op dat peard, enz. enz. Mar ja, un intocht sonder peard dat kon toch ok niet? Dus der wurdde un plan bedacht dat de Sint toch op ut peard kon. Se suden ut beest un bitsje valium geve, dan sú der wel rustech blive.

Eindelijk is ut su fer: de Sint komt met syn stoomboat op de Kaden an en ut peard staat al braaf te wachten tussen alle faders en moekes met kleine kynders. Sint swaait en geeft handsjes en mut dan op ut peard. Maar dat gaat geweldech! Ut peard is su rustech as wat. Sint foëlt him al wat mear op syn gemak en drapeart syn mantel prachtech over ut peard hene. Dan op naar ut sentrum. Overal mênsen laans de route en ut valt de Sint op dat se steeds mear wille hewwe. Se beginne selfs te wizen onder ut peard. Wat is der an de han? Nutterd ston der ok te kiken en wat hij toen sach, was nyt te geloven: der kwam un hele groate slappe lul onder de mantel van Sinterklaas, út, asof ‘ie van himself war. Krekt wat te feul falium.

Nutterd

Wille jou reageare? Da ’s moai, mar in ut Dokkumers graach! Jou hewwe ien foardeel: der is nòch gyn faste nòrm foar ut Stads, dus skryf su at jou prate!
warner.b.banga@knid.nl

Deel dit bericht:

Je mutte mar hoare wy ‘t seit: oh, kom er es kiken!

Sinterklaas is wear in de stad; de ienechste echte, Dokkumer Sinterklaas! Syn pakjesboatsje leit wear bij de Syl en saterdach ston ut op De Dyk en laans De Syl en Diepswal fol met kynders en faders en moekes. Feul mear dan foarech jaar, toen saten der hast allinech mar genoadigden en bobo’s op un groate tribune… Der warren toen trouwens sefeul mênsen onderwech naar Dokkum, dat se dy bij Lemmer al teugenhouwen hewwe! Der war su’n groat skip, dat se ut Groatdiep earst útbaggere musten.

Mar toen ut un bitsje regende, bleven heel feul pappes en moekes moai met de kynders thús foar de tillevizy sitten; je siene ut nergens su goed as foar de tillevizy… Je mutte je kroast ok nyt an ekstreem wear bloatstelle wille: je eigen kynders binne fan súker toch?

Saterdach war ut gelukkech drooch. Su waar ut un ouwerwetse, gesellege intocht, met un pakjesboat fol Swarte Piten, dy’t der un bonte, swingende sjow fan maakten. De meulen draaide en ut sontsje skeen over de bolwerken. Un prachtech kynderfeast su at ut hoart, dat war ut. Oh, kom er es kiken, hoe moai Dokkum dan is!

Da’s lang nyt overal su. Ik hoarde dat se der in Luwarden wear un soadsje fan maakt hewwe. Cambuursupporters hewwe de plysje anfallen, omdat der mênsen warren dy’t rare dingen ropen over Swarte Pyt. Dy lui binne ok su dom: dy love alles! Dy love al jaren dat Cambuur kampioen wurre sil… Mar nou begryp ik ut: se love selfs in Sinterklaas!

Wille jou reageare?
Da ’s moai, mar in ut Dokkumers graach! Myn grammatika is ok nyt perfekt en jou hewwe ien foardeel: der is nòch gyn faste nòrm foar ut Stads, dus skryf su at jou prate!
warner.b.banga@knid.nl

Deel dit bericht:

Je mutte mar hoare wy ‘t seit: ut is allemaal taal

Aflopen saturdach bin ik naar de Dach fan ut Stadsfrys in Franeker weest. Dat war hartstikke ynspirearend en kwam su: tegare met Marijn van Tilburg had ik seuven sprookjes fan Grimm in ut Dokkumers overset. Marijn het se in’t Dokkumers foarlezen en ik hew syn sproken woard úttikt op ’e kompjoeter. Taalburo Popkema had oans fraagd om dêran met te doën en ik mut sêge: wij hewwe dat met feul nocht en wille daan. Enfin, wij naar Franeker foar de presentaasje fan ut boek en un moaie dach over ut Stads.

Dêr hoarde ik wethouder Jan Dijkstra – de nije kollega fan oans Marga – sêgen dat hur Waadhoeke un fiertalege gemeente wurdt! Kyk, se hewwe dêr naast ut Stads ok nòch last fan ut Bildts. Mar se doën der wel wat met en hewwe as nije gemeente direkt un taalbeleid maakt wêr’t ut Stads ok un plekje kregen het. Da ’s un moaie hint foar de beleidsmakers fan Noardeast-Fryslân: maak taalbeleid foar de talen en dialekten in jimme gebied! Naast ut Nederlâns en ut Frys, hewwe wij namelek ok ut Dokkumers en ut Kollumers en Súd-Lauwerslâns binnen oans nije gemeente. Da ’s hartstikke unyk en moai immaterieel kultureel erfgoëd en dêr mutte wij heel súnech op weze!

Ut moaiste fan dy Dach fan ut Stadsfrys fon ik nòch wel dat ‘de musikale omlijsting’ saturdachmiddachs in hannen fan un Dokkumer war. Bauke van der Woude, un Granaet dy’t un Ouwe Seun wurden is, speulde dêr met syn maat Campbell Forbes. Skitterend moai juh; ik hew direkt hur seedeetsje kòcht. Bauke speulde ok un ferske over taal met un prachtege tekst: Maar wannear is un taal nou cool of fet en fan welke taal hew wij ferlet?

Fan de taal fan de warmte, de taal fan ’t gefoel, dy kin we brúke, dy is pas cool.
De taal fan de sonne, warm en echt, dy fan de frede en dy fan ut recht.

Bauke stuurde mij nòch deselde avend de tekst toe. Ik kreech ut toen met him over oans stadstaaltsje en hij skreef: Ut is belangryk dat wij self de taal foaral deurbrúke en hem dus ok útdrage. Dan hewwe wij de groatste kâns dat ut Dokkumers nòch wel un skoftsje metgaan sil. Dat mut eigenlek al: dat taaltsje ferbynt oans op un heel spesiale manier en dat mutte we mar su houwe.

Dus ik docht: meskien is ut wel aardech om un kollumn op ‘In-Dokkum’ in ut Dokkumers te skriven. Fandaar dus, dat jou dit leze kinne. Aksy geeft reaksy wurdde der op ut symposium seid, dus ik bin benijd wat ut opsmyt… At ut mar taal is.

Wille jou reageare? Da ’s moai, mar in ut Dokkumers graach! Myn grammatika is ok (nòch) nyt perfekt en jou hewwe ien foardeel hoarde ik in Franeker: der is nòch gyn faste nòrm foar ut Stads, dus skryf su at jou prate!                              warner.b.banga@knid.nl

Deel dit bericht:

Alles wat út Dokkum komt, dat suupt!

Hoewel bier eeuwenlang de belangrijkste volksdrank en dorstlesser was geweest, begon het gerstenat in de 17e eeuw langzamerhand terrein te verliezen en zagen ook Dokkumer brouwers hun omzet dalen.

Eén van de belangrijkste oorzaken daarvoor was de opkomst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de eerste multinational, die de Verenigde Nederlanden wel zijn Gouden Eeuw zou bezorgen, maar met de aanvoer van exotische producten als koffie en thee uiteindelijk een goedkope vervanger van bier aanvoerde. Aanvankelijk waren het delicatessen uit verre oorden geweest, maar in de loop van de achttiende eeuw daalde de prijs van koffie en zakten theeprijzen. De tarieven werden door de overheid bovendien enkele malen flink verlaagd om het smokkelen van koffie en thee tegen te gaan. Anderzijds stegen de kosten van brandstof en graan, waardoor de bieren duurder werden en ‘in prijs zeer zijn toegenomen’.

Om het tij nog te keren, schreven de brouwers aan het veelvuldig gebruik van koffie en thee een verzwakking van de magen der consumenten toe, zodat zij niet meer in staat waren het gezondere en krachtiger bier te verdragen! Het verdwijnen van de bijna 20 bierbrouwerijen zal voor een klein stadje als Dokkum de nodige economische en sociale gevolgen gehad hebben. Banen verdwenen en moesten elders weer gevonden worden, bedrijfspanden kregen een nieuwe bestemming en van oudsher hadden leden van het bierbrouwersgilde een belangrijke rol gespeeld in de plaatselijke samenleving.

Toen het biergebruik daalde, moesten de brouwers op zoek naar alternatieven om hun boterham te verdienen. Omdat het drankgebruik in Friesland in de loop van de achttiende eeuw schrikbarend toenam, dachten vele brouwers die stap gemakkelijk te kunnen maken door tevens over te gaan op het stoken van jenever en sterke drank. In 1749 vinden we in Dokkum liefst 24 bedrijven, die bier of sterke drank produceerden, maar het werkelijke aantal dat zich hiermee bezighield was waarschijnlijk nog hoger, omdat dit niet altijd nauwkeurig vastgelegd is. Niet geheel ten onrechte werd destijds over de stad gezegd: ‘Alles wat út Dokkum komt, dat suupt!

Na 1800 werd de concurrentie van Schiedam echter te sterk en moesten vele Dokkumer ondernemers wederom uitkijken naar een nieuwe broodwinning. Velen vonden dat in de handel en middenstand. Dokkum was meer dan ooit koopstad geworden. Proost!

Bonifatiusbier2

Deel dit bericht:

Een Gouden Hand(el) en Zwarte Hand?

In Dokkum worden bierbrouwers en de Hansma’s vaak in één adem genoemd. De eerste bierbrouwer Hansma was de ‘ouwe seun’ Douwe Cornelis uit Harlingen. Hij trouwde op 25 november 1703 in Ee met Gertje Reitses uit dat dorp. In mei 1704 lieten ze zich inschrijven als burgers van Dokkum en kocht het jonge paar aan de Vleesmarkt voor de prijs van 1380 goudguldens een ‘huisinge, brouwerie, mouterie en brouwers-gereedschappen’. Hun zonen Cornelis en Sytse zetten het bedrijf voort en brachten de brouwerij tot grote bloei; dat wilden ze Dokkum laten weten ook en in 1743 lieten de Hansma’s hun huis verbouwen en verfraaien, zodat iedereen kon zien wat voor gouden handel het Dokkumer bier was. In de gevel kwam bovendien een weelderig versierde gevelsteen, met barokkrullen en een vergulde rechterhand, het symbool van de familie Han(d)sma. De brouwerij droeg vanaf die tijd de naam ‘De Gouden Hand’. Achter het woonhuis met de Lodewijk XIV-gevel aan het Kleindiep stond langs het Nauw de mouterij met de eesten om graan of cichorei te drogen en dat ging in 1782 een keer grandioos mis, waardoor een ‘aller ontzachelijkste brand’ de werkplaats in de as legde.

Naast deze panden was tevens een bierhuis, waar men een glas vers gebrouwen bier kon drinken, dat de prachtige naam ‘De Bierton’ had. Misschien werd dit huis ook gebruikt als kuiperij, waar biervaten vervaardigd werden; het hele bierproductieproces hadden de Hansma’s zo in eigen hand, van het mouten tot en met het lageren en de tapperij aan toe.

Het pand van tapperij ‘De Bierton’ staat nu vanwege een gevelsteen uit 1754 bekend als ‘De Zwarte Hand’, mede omdat hier volgens de volksoverlevering het zware en vuile werk gedaan werd, waar de Hansma’s hun gouden bierhandel van dreven. Maar was die zwarte hand altijd zo zwart? Of was de gevelsteen ooit ook verguld en raakte deze door de brand of door de tijd beschadigd en werden hand en rand daarna zwart geverfd?

De familie Hansma verkocht de brouwerij aan de Vleesmarkt aan het eind van de 18e eeuw, maar bleef wel elders in de stad actief. De laatste bierbrouwer Hansma was Yvo Hansma van brouwerij ‘Het Wagentje’ aan de Oostersingel, die tussen 1860 en 1867 stopte met het brouwen van het ‘merakelse’ Dokkumer bier. Andere dranken hadden de rol van het bier toen allang overgenomen. Daarover volgende keer meer. Proost!

column

Deel dit bericht: