JE MUTTE MAR HOARE WY’T SEIT EVEN UN TERRASKE (OP)PAKKE

Na tiden fan rust is de horeka in Dokkum wear folop in bedryf. En om de corona-skade wat inhale te kinnen het de gemeente de kroegen toestemming geven om de terrassen nòg groater te maken. En dat kinne je siën! Bij moai wear is ut beregesellug in oans altyd moaie binnenstad. Nou ja, altyd, lees feral fearder…
Nyt allenug op ‘e straat, mar òk op ut water kinne je nou un bierke kope! Nou mut ik wel sêge dat ut ene drivende terras mij wat mear anspreekt dan ut andere. Su is ’er un moaie tjalk by de Halve Maen, mar òk un izeren ponton en un deur un útkykterras nòg mear út ferhouding raakt pannekoekskip. En Sinterklaas syn pakjesboat is òk werom! Nou het ‘y anleit foar Bar Zelle om de wat ouwere kynders wat lekkers te geven.

Op myn tochtje deur de binnenstad naar nòg mear leuke terraskes kwam ik fia un òk geselluge Breedstraat út op ’e Markt. Ik blyf dy iisfontein un moai ding finen. En ik dòcht: dan sil de horeka òk wel un terraske op ’e Markt maakt hewwe. Even kike en: ja! Wêr froeger Van Sinderen Klassemeubelen sat, hadden se su te siën un terraske maakt. Leuk, dòcht ik nòg. Wêr’st froeger bij De Beurs un bierke hale konst, hadden se nou stoeltsjes delset. Maar toen ik dichterbij kwam, dòcht ik: wat is dit nou foar samenraapt soadsje? Allegaar ferskillende stoëltsjes in allerlei kleurkes en doazen en ander ferpakkingsmateriaal op oans nije, skoandere plein! En nòg beter kikend bleek ut un soart loadsferkoop fan tafeltsjes en stoëltsjes te wezen. Is ut dus un outlet ofsu? Van klassemeubelen naar krisisstoëltsjes…

Se hewwe selfs un peard op ut balkon set! Ut mut nyt gekker wurde. At se ’em in ’e gang set hadden, had ik ut nòg wel un goëie grap fonnen, mar nou is ut un degradaasy fan de eens su moaie Beurs an de nije Markt, dy ’t foar tonnen opknapt is en wêr bulten toeristen op af komme.

Jammer, jammer, ondernimmers an De Markt! Dit lykt ’er nyt op. Jim late de kâns lêge om der wat moais fan te maken. In plaets fan un útnoadugende en gastfrije sfear te maken, binne jim nòg nyt fearder komen dan un útdragerij fan plestik.
Oppakke!

Siderius

Artisante an de Syl: middenstanners & winkeliers

ARTISANTE  AN  DE  SYL  (6)
door Warner B. Banga & Piet de Haan

Na het dichtslibben van het Dokkumer Grootdiep – de zeeverbinding met de Lauwerszee – vertrok de Admiraliteit naar Harlingen en richtte de zeestad Dokkum zich steeds meer op de landhandel. Door het graven van een trekvaart naar Groningen raakte men in grote financiële problemen. ‘Arrem Dokkum’ werd bespot met: ‘Dokkum is een koopstad, een Koopstad boven maten. Daar is anders niet te koop als spieringen en granaeten…’

Maar stad en omringend platteland hadden elkaar nodig: particuliere ondernemers, ambachtslieden en kooplui in de stad richtten zich op de handel met het platteland en boeren en vissers kwamen naar Dokkum om hun producten te slijten en benodigdheden te kopen. Regionale markten werden steeds belangrijker tot in de 19e eeuw handelslieden hun waren voortaan vanuit winkels en magazijnen gingen verkopen. De gilden maakten plaats voor middenstanders en fabrikanten; Dokkum kwam tot nieuwe economische bloei door ‘koophandel en fabriekswezen’. Panden op strategisch belangrijke plaatsen kregen een andere functie: zo’n plek was De Zijl en zo’n straat was de Hoogstraat.

Eerst was het hoekpand in handen van de zilversmid Jeppe Klases Smedema, die in 1781 meester zilversmid werd en tot 1798 staat vermeld in het gildeboek van het zilversmedengilde. Hoogstwaarschijnlijk is hij ook de tekenaar en auteur van de uiterst gedetailleerde minuutkaart van de binnenstad van Dokkum in vogelvlucht uit 1788. Daarna bezaten en bewoonden verschillende ambachtslieden en kooplui – die steeds vaker ‘winkelier’ genoemd werden – het hoekpand, ‘staande op een der besten standen nabij het Stadshuis’ aan De Zijl. Gelukkig belanden we dan langzamerhand in een periode, waarover veel meer documentatie en beter beeldmateriaal beschikbaar is. Ook in de straten van Dokkum komen we steeds vaker een ‘photograaf’ tegen en steeds meer is hun werk bewaard gebleven! Het waren met name de in Dokkum wonende fotografen Hendericus Jacobus de Koe en Willem Jacob en Klaas Sybrandus Heeringa die dit gat in de markt op de korrel namen. Veel van de allereerste prentbriefkaarten van Dokkum zijn door hen gemaakt en uitgegeven.

Op de oudste foto’s van het Artisante-pand vallen met name de smalle deur en het fraaie bovenlicht op. Achter de ramen staat wel koopwaar en boven de twee eerste ramen hangt een zonnewering om de artikelen tegen warmte en verkleuring te beschermen. De man in de deuropening zou zomaar Siebe Aukes Beek of de jonge Gosewinus Heeringa kunnen zijn, want in hun tijd werd die eerste ‘glasplaat-foto’ gemaakt…

Op de kozijnen van zijn winkelramen stonden na een verbouwing de woorden: HOROLOGES, GOUD en ZILVER, terwijl de etalages vol hingen met gouden oorijzers, zilveren geboortelepels en andere kostbaarheden. Heeringa verkocht echter ook huishoudelijke artikelen en galanterieën. Hij was tussen 1885 en 1903 eigenaar van zowel het pand in Hoogstraat als het hoekpand aan de Diepswal, net als bij de huidige Artisante-situatie. Waarschijnlijk zijn er toen ook doorgangen tussen de beide panden gemaakt, die na de laatste verbouwing weer in gebruik genomen zijn.


Inzet: detail van de hoek Hoogstraat-Diepswal uit de vogelvluchtkaart van Smedema uit 1788 en honderd jaar later één van de eerste foto’s van de Hoogstraat en het Artisantepand rond 1888 – FOTO STREEKARCHIEF NOARDEAST-FRYSLÂN

JE MUTTE MAR HOARE WY’T SEIT: UN BRUG TE FEUL

Hewwe jimme foaruge week òk sitten te janken bij de presentaasjes foar ut Harddraverspark? Ik wel…
Onder ut motto ‘groat, groater, groatst’ presentearden dry arsjitektenburo’s oans op basis fan ondersoek deur un buro út Arnhem plannen, wêr’t de grize mij fan over de grouwe gong. Nou mutte buro’s út Arnhem oans gaan fertellen hoe’t we oans stadsje ut best ferpeste kinne… (binne jimme wel us in Arnhem weest?). De toeristen en dagjesmênsen, dy’t straks bij duzenden en met bussenfòl op ut Kalkhúsplein loasd wurde, strome deur ut nije, futuristise kultuerpark over wel dry bruggen oans stadsje binnen. Mear rúmte foar bruggen is der helaas nyt, want de bolwerken binne hier in 1583 nyt breder maakt… Toen de histoarise ferenugingen en klups fan Dokkum in november un boaze briif skreven over un foetgangersbrugge naar ut Noarderbolwerk – flak naast de Aelsumerpoarte – sei de interim-wethouwer: “Jimme wurde betrokken in de planvorming!” We hewwe niks wear hoard, mar nou het er over de Hardridersgracht selfs twee (!) foetgangersbruggen in gedachten… Der is krekt foar tonnen infesteard om de Halvemaenspoarte te ferspikeren en nou komt der 50 stappen fearderop nòg un brugge naast? Met un groate, moderne knik der in, sudat je evenfear omlope as fia de Halvemaenspoarte… Je siën doar de bruggen ut bolwerk nyt mear.

Wêrom is ‘gewoan’ in Dokkum noait gek genoeg? Honderden kampearders en rustsoekers – dy’t al jaren tefreden naar Gerkes prachtuge stadskempinkje komme en regelmatug in de stad winkele of un hapke ete – wurde an de kant skoven foar un stuk of tien futuristise fakânsjehúskes, wêr’t gynien om fraagd het. Foar wy wurdt dit eigenluks un rekreaasjepark? De Dokkumer sportklups foële sich belazerd en jarenlang overleg met de gemeente (Dongeradeel) wurdt sumar furtsmiten. “Dêr hoeve wij oans nyt an te houwen!” durft su’n interim-wethouwer te sêgen. Skame jou je nyt? Disse frijwillugers wille graag sporte en nyt eindeloas lulle met de gemeente om er dan achter te kommen dat’er tòch nyt lústerd wurdt.Ik slaan òk wel us un baltsje op ut Sjuk-Oome Hof en wij staan ècht nyt “te trappelen” om naar ut Tolhúspark te gaan, mar at de gemeente de klup un fette wurst foarhoudt – in de form fan un gloëdnij tenniskompleks – bist wel gèk ast dêr nyt in hapst. Wij hewwe niks wear hoard.

Ik blyf mij trouwes mar affragen wy’t dit straks allemaal betale màg. Wannear gaat oans WOZ-waarde wear drastys omhoog? Want dou en ik sille hierfoar dòkke mutte! Dan sit de interim-wethouwer al lang op syn folgende klus. Dokkum mut gyn Giethoorn wurde en al helegaar gyn Bilbao! Bouw ut kempinkje út. Maak un moai stadsstrandsje foar de liëve jeugd en de kampearders en brúk ut Harddraverspark naast út foetballen, kaatsen en tennus as parkearrúmte en evenementen-terrein – met un fast poadium – flak naast de binnenstad. Mênsen wille en kinne ècht wel over de Halvemaanspoarte de stad inlope. Fier poarten is ieuwenlang genoeg weest foar alle besoekers van Dokkum.

Wy trekt hier in Noardoast-Frysland eigenluk ècht an de touwtsjes? De doar dij en mij koazen gemeenteraad of un groep ondernimmers en annimmers dy’t fan te foaren alles al bekonkeld hadden? Laat jimme nyt foar de gèk houwe en opgeile met moaie plaatsjes: we hewwe der gyn geld foar en ferpeste oans moaie stadsje der òk met. Inwoaners en feral kiezers út Dokkum, let de kommende weken goëd op welke partij wêrfoar gaat, want der komt un dag dat jimme wear naar ut stemhokje gaan kinne.

En dan òk nòg durve te sêgen dat niks doën – plan 4 – òk un opty is (dus wij mutte wel foar ien fan de andere plannen gaan): skandalug! Disse drie plannen mutte feral drie plannen blive! Ut is gewoan un brug – of twee – te feul.

Su, dat bin ik kwyt!

Warner B. Banga


DE HÔN IN ’E POT OF… IN ’E DOOFPOT?

Door de corona-maatschappij vindt men momenteel bij ‘Artisante an de Syl’ de hond in de pot, al kan er natuurlijk wel een lokaal hapje besteld of afgehaald worden. Over potten en pannen gesproken: bij de verbouwings- en graafwerkzaamheden in de kelder van het pand Diepswal 1 – ten behoeve van een grotere en moderne keuken – werd in 2014 een geglazuurde roodbakkende stenen voorraadpot of kruik gevonden.
De hulp van deskundigen van Museum Dokkum werd ingeroepen en die dachten meteen aan een doofpot, vooral door de verweerde en ingebrande binnenkant. Volgens Drs. Nina Jaspers van Terra Cotta Incognita lijkt deze pot inderdaad een doofpot. Die is vaak goed te herkennen aan een ongeglazuurde binnenkant met daarin as- en roetaanslag, ten gevolge van de kooltjes die daar veiligheids- en zuinigheidshalve in bewaard werden aan het eind van de dag. Dergelijke doofpotten stonden altijd naast de vuurplaats in de keuken of bij de haard in de woonruimte en waren een belangrijk middel om brand te voorkomen.

Dit type doofpot van roodbakkend aardewerk met loodglazuur was in omloop in de 17e eeuw. Er behoorde een passende deksels bij met een dubbele sluitrand om de doofpot luchtdicht af te sluiten, zoals gevonden bij archeologische opgravingen in de Havenstraat (locatie Galeiwerf) in Vlaardigen. Hier werd het huishoudelijk afval in een laat 17e-eeuwse beerput onderzocht, waarbij een doofpotdeksel van het type r-dek-16 werd aangetroffen. De dubbele sluitrand diende om de pot luchtdicht af te sluiten, zodat de nog gloeiende kooltjes in de pot snel zouden doven door zuurstofgebrek. De overgebleven resten brandstof werden de volgende dag opnieuw gebruikt, dus op die manier werd verspilling tegengegaan. Ook kon hout in de doofpot verkolen tot houtskool.

Samen met de in Dokkum gevonden pot kon een mooie reconstructie gemaakt worden van hoe zo’n doofpot er destijds moet hebben uitgezien. Hier vond men dus niet de hond in de pot, maar werd alles veilig in de doofpot ges


Reconstructie van 17e-eeuwse geglazuurde roodbakkende stenen doofpot uit Dokkum met een deksel uit bodemvondst in Vlaardingen.

Warner B. Banga en Piet de Haan

Artisante an den Syl: de apothekerswinkel

Het Blokhuys aan de zuidkant van de Zijl wordt vaak geassocieerd met de apotheek die daar lange tijd zat, maar veel eerder was er een apothekerswinkel aan de overkant, op de hoek van de Hoogstraat en de Diepswal, waar nu stadscafé Artisante zit. Destijds bestond dat pand echter uit twee of zelfs drie kleinere panden met de reëelnummers R164, R165 en R166.

Door Warner B. Banga & Piet de Haan

Al rond 1611 bestierden de apotheker Sjoerd Gerbens en zijn vrouw Beencke Pouwels een apotheek in de Hoogstraat, naast de huidige Artisante-panden. Beencke was ook deels eigenaresse van het hoekpand [R165], waarin door het echtpaar een apothekerswinkel werd gevestigd. De eigendomsgeschiedenis van deze drie panden is behoorlijk ingewikkeld, omdat verschillende eigenaren steeds delen van de panden in hun bezit hadden, maar duidelijk is wel dat in de hoekwinkel een apotheek zat. De Ferwerder broers Rintse en Feije Tiercks waren achtereenvolgens de apothekers. Dat was in dezelfde periode dat aan de overkant van de Zijl de fraaie renaissance-huizen met hun trapgevels (1622) gebouwd werden, die veel later de apotheek van Boekhout, Baas en Gunster zouden huisvesten.

Uiteindelijk slaagde Feije Tiercks er in 1638 in om de twee delen van de hoekwoning [R164] en [R165] samen te voegen en vrijwel volledig in handen te krijgen. De apotheker deed het blijkbaar goed in Dokkum, want bij zijn overlijden in 1645 werd het luidgeld voor zijn begrafenis betaald door Foockeltie Idses, ‘weduwe van Feye Tiercks, in leven burgemeester’. Zij hertrouwde daarna met de koopman Warner Coerts, die de nieuwe apotheker bij De Zijl werd. Mogelijk zette de Foockeltje Idses het apothekersbedrijf voort en heeft Warner Coerts de toevoeging apotheker aan haar te danken. De apothekerswinkel bleef namelijk volledig eigendom van weduwe Foockeltie Idses en haar kinderen. Toen zij in 1651 overleed werden ‘dozen, potten, flessen, glazen en ander [zoals] specerijen, cruiden, […], wijnen, olijen en de verdere waren in en aen en tot de winckel behoorende’ verkocht en de woning werd verhuurd. De ‘nieuwe’ huurders en kopers waren de curatoren Jan Idses en Jacob Jacobs, die verklaarden ‘dat sij sulx voor Warner Coerts hadde gedaen. Het enige nagelatene weeskind Ids Feijes bleef echter eigenaar van het pand, ging later studeren aan de universiteit van Franeker en zou later als advocaat onder de naam doctor Idsardus Bloemendal door het leven gaan.

Op 26 juni 1674 proclameerde apotheker Aebe Hendriks (Dekema) de koop van de huisingen [R164] en [R165] voor 930 goudguldens van de erfgenamen van apotheker Warner Coerts. In 1693 was Cecilia Sijmens – de weduwe van de in 1683 overleden apotheker Aebe Hendricks Dekema – de bewoonster van het hoekpand. Zij hertrouwde in april 1693 met de oud-burgemeester Willem Gerlofsma: apothekers verkeerden dus in voorname kringen.

Hendrick Dekema werd in hypotheekakten apotheker genoemd, maar zijn moeder Cecilia Sijmens was de eigenaresse van het gebouw. ‘Zelij Sijmens, weduwe wijlen Willem Gerlofsma’ stond eveneens borg toen haar zoon Hendrick de apotheker in april 1708 de inning van de ‘Stadsdaalder op de wijnen en bieren’ (belasting) pachtte. Ook voor de 567 ‘olde Schilden á 24 stuivers’, waarvoor Hendrick in dezelfde periode de Stads Butterwaag pachtte, stond zijn moeder garant. Hendrick Dekema bleef misschien op papier apotheker, maar werd daarna ‘posthuland’ en procureur-fiscaal van de Heerlijkheid Schiermonnikoog. Deze apotheker-op-papier was de laatste apotheker van de Artisante-panden, waarin tussen 1611 en 1711 – dus zo’n 100 jaar lang – één van de vier Dokkumer apotheken gevestigd was.

(wordt vervolgd)

BIJSCHRIFT: De apotheek aan De Zijl rond 1900, toen K.D. Baas er apotheker was. Aan de gevel hangen hertenkop en -geweien als uithangtekens voor apothekers. Inzet: de Artisante-panden aan de overkant van De Zijl waar lang daarvóór een apothekerswinkel gevestigd was.

Ingezonden column: Shop lokaal (online)

In deze onzekere coronatijd is er veel wat ons bezig houdt, vooropstaand onze gezondheid en die van de mensen om ons heen. Een aantal mensen in onze mooie stad neemt dat gelukkig heel serieus en treft serieuze maatregelen. Maatregelen die ook door ondernemers genomen worden, zelfs zo drastisch dat ze hun (stenen) winkels moeten sluiten. Om de klanten en het personeel te beschermen tegen het ingrijpende virus… Begrijpelijk, verdrietig en zorgwekkend.

Ondertussen zijn achter de schermen veel vrijwilligers én ondernemers druk met de voorbereidingen voor verschillende evenementen in Dokkum. Besturen en stichtingen zijn in overleg en houden zich bezig met de vraag: kan ons evenement wel doorgaan? Niet eens omdat het misschien wel/niet plaats kan vinden in deze coronatijd, maar meer vanwege de vraag: we kunnen toch niet nú ondernemers lastig vallen met vragen naar bijdragen en sponsoring?! Dus worden op voorhand evenementen afgelast….

Ontzettend jammer voor Dokkum, haar inwoners, de toeristen en andere belangstellenden. Wat zal Dokkum in het voorjaar, de zomer en de winter anders zijn zonder deze prachtige en gezellige evenementen! Misschien is er daardoor wél een moment van bezinning en besef: dat al deze evenementen veelal georganiseerd én betaald/gesponsord worden door lokale ondernemers. Dat we dus juist in deze onzekere en moeilijke tijd er ook voor deze lokale ondernemers moeten zijn. Zonder onze lokale ondernemers immers geen mooie evenementen.

Hierbij een oproep van een bezorgde Dokkumer: shop lokaal! Veel ondernemers zijn momenteel ook online actief en treffen passende maatregelen, er zijn mogelijkheden genoeg. 2020 zal voor iedereen een apart jaar worden, laten we hopen dat we in 2021 er weer een gezellig jaar van kunnen maken!

Laten we goed op onszelf en de mensen om ons heen passen, op gepaste afstand uiteraard.

Groet, een bezorgde anonieme Dokkumer.